در حقوق ایران، «عدمالنفع» بهطور صریح در قوانین تعریف نشده است. با این حال، حقوقدانان آن را «ممانعت از وجود پیدا کردن نفعی که مقتضی آن حاصل شده» تعریف کردهاند.
برای مثال اگر کارگری بهصورت غیرقانونی توقیف شود و از دریافت مزد محروم گردد، این حالت مصداق عدم النفع است.
عدم النفع زمانی تحقق مییابد که منفعتی هنوز بهوجود نیامده اما با توجه به شرایط عادی و متعارف، تحقق آن تقریباً قطعی بوده است.
در مقابل، «تفویت منفعت» به معنای از دست رفتن منافع موجود است.
عدم النفع قابل مطالبه نیست
مطابق تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی:
«خسارت ناشی از عدمالنفع قابل مطالبه نیست.»
براساس این ماده، عدم النفع بهعنوان ضرر محتملالحصول تلقی میشود و چون احتمال تحقق آن قطعی نیست، در دعاوی مدنی قابل مطالبه نمیباشد.
رویه قضایی نیز عمدتاً بر همین نظر استوار است. شعبه اول و دوازدهم دادگاه تجدیدنظر استان تهران صراحتاً اعلام کردهاند که:
«خسارت عدمالنفع، خسارت بر خسارت است و قابل مطالبه نیست.»
مصادیق عدم النفع در آرای قضایی
۱. پلمپ محل اجاره و توسعه کسبوکار مستاجر
شعبه ۳۲ دادگاه تجدیدنظر استان تهران اعلام کرده است که حتی اگر پلمپ محل اجاره باعث مانع شدن توسعه کسبوکار مستاجر شود یا موجب تأخیر در اجرای قراردادهای وی گردد،این خسارات قابل مطالبه نیستند؛
زیرا این موارد از مصادیق عدم النفع محسوب میشوند.
۲. خسارت دیرکرد صدور پایان کار
شعبه ۳۱ دیوان عدالت اداری در دادنامه شماره ۹۱۰۹۹۷۰۹۰۳۱۰۲۴۸۹ اعلام کرده است که خسارت ناشی از دیرکرد صدور پایان کار، مصداق خسارت عدم النفع است و مطابق تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی، این خسارت غیرقابل مطالبه میباشد.
این رأی تأکید میکند که خسارت ناشی از عدم النفع در دعاوی مدنی پذیرفته نمیشود.
عدم النفع در بیمه
در حوزه بیمه، بحث عدمالنفع معمولاً در قالب بیمههای خاصی مانند بیمه عدمالنفع (Business Interruption Insurance) مطرح میشود.
در این نوع بیمهها، اگر فعالیت تجاری شخص بهدلیل وقوع حادثه بیمهشده دچار توقف شود و وی از درآمدی محروم گردد، شرکت بیمه متعهد به جبران این عدمالنفع خواهد بود.
با این حال، در ایران اغلب بیمهنامهها صراحتی در پوشش عدمالنفع ندارند و باید به مفاد صریح قرارداد رجوع کرد.
عدم النفع در بیمه باربری چیست
عدمالنفع در بیمه باربری به معنای زیانی است که به دلیل تأخیر یا عدم تحویل کالا، صاحب کالا از منافع مورد انتظار خود محروم میشود.
این نوع خسارت معمولاً در بیمهنامههای استاندارد تحت پوشش قرار نمیگیرد مگر اینکه بهصراحت در قرارداد درج شده باشد.
برای جبران عدمالنفع در بیمه باربری، باید بیمهنامه مخصوص «وقفه در کسبوکار» یا «زیان تبعی» نیز اخذ شود.
عدم النفع در بیمه مسئولیت
عدمالنفع در بیمه مسئولیت به زیانهای غیرمستقیمی اشاره دارد که در نتیجه ورود خسارت به دیگری، فرد زیاندیده از کسب منافع احتمالی محروم میشود.
این نوع خسارت معمولاً تحت پوشش بیمه مسئولیت نیست مگر آنکه در شرایط ویژه بیمهنامه ذکر شده باشد. برای جبران چنین زیانی، شرط پوشش عدمالنفع باید صراحتاً در قرارداد بیمه قید شده باشد.
تفاوت خسارت و عدم النفع
خسارت، ضرر فعلی و قابل احراز است که معمولاً در اثر فعل یا ترک فعل غیرقانونی حاصل میشود.
در حالیکه عدمالنفع به معنای محروم شدن از منفعتی است که هنوز حاصل نشده و ممکن است هرگز محقق نشود. تفاوت
کلیدی این دو در قطعیت تحقق ضرر است.
بهعبارت ساده، اگر کسی ماشین شما را خراب کند و شما مجبور شوید هزینه تعمیر بپردازید، این خسارت است.
اما اگر به دلیل خرابی نتوانید چند روز مسافرکشی کنید و درآمدی کسب کنید، این عدم النفع محسوب میشود.
منافع ممکنالحصول و عدم النفع
منافع ممکنالحصول به منافع احتمالی اطلاق میشود که در صورت عدم وقوع حادثه زیانبار، با احتمال قوی به دست میآمد.
این منافع در صورت اثبات عرفی، گاه به عنوان ضرر قطعی نیز پذیرفته میشوند.
در مقابل، عدم النفـع ممکن است حتی با احتمال زیاد نیز بهدست نیاید، لذا در رده ضررهای محتملالحصول قرار میگیرد و قابل مطالبه نیست.
عدم النفع محتملالحصول
عدمالنفع محتملالحصول به منافعی اطلاق میشود که صرفاً بر اساس فرضیات یا احتمالات ضعیف قابل تحقق بودهاند.
بهطور مثال اگر فردی ادعا کند در صورت انجام یک معامله سود زیادی میبرد اما هیچ قراردادی منعقد نشده، این سود فرضی در زمره عدمالنفع محتملالحصول قرار میگیرد.
هیأت عالی نشست قضایی استان فارس (۱۳۹۷/۹/۱۲) نیز اعلام داشته است:
«خسارت عدمالنفع، زیانی محتملالحصول است و قابلیت مطالبه ندارد.»
نمونه دادخواست مطالبه خسارت عدم النفع
با وجود عدم امکان مطالبه خسارت عدم النفـع در بسیاری از موارد، برخی دعاوی مبتنی بر منافع ممکنالحصول در قالب دادخواست مطرح شدهاند.
در ادامه نمونهای از دادخواست آورده شده است:
نمونه دادخواست:
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی…
با سلام
اینجانب … به استحضار میرساند که در تاریخ … به دلیل اقدام غیرقانونی خوانده، از بهرهبرداری از مغازه خود در طی … روز محروم بودهام. این مغازه مطابق سوابق مالیاتی، بهطور میانگین درآمد روزانه … ریال داشته و محرومیت از بهرهبرداری سبب ورود ضرر به اینجانب شده است.
نظر به اینکه منافع ممکنالحصول منطبق با سیر متعارف امور، قابل تحقق بوده است، به استناد ماده 1 و 2 قانون مسئولیت مدنی، صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ … ریال بابت خسارت وارده مورد استدعاست.
با احترام
برای تنظیم فنی و تخصصی دادخواست مطالبه خسارت عدمالنفع، میتوانید از تجربه و مهارت وکیل رسول خیابانی بهرهمند شوید.
مطالبه خسارت خواب خودرو پس از تصادف
خسارت ناشی از توقیف خودرو در پارکینگ به دلیل تصادف، عدمالنفـع محسوب نمیشود بلکه منافع ممکنالحصول است.
هیئت قضایی تأکید دارد که در صورت احراز عرفی تحقق سود، این خسارت قابل مطالبه است.
استناد به مواد 1 و 2 قانون مسئولیت مدنی و ماده 14 قانون آیین دادرسی کیفری شده است.
لایحه دفاعیه عدم النفع
در مقام دفاع در برابر دعوای مطالبه عدمالنفع، وکیل خوانده میتواند چنین لایحهای تنظیم کند:
نمونه لایحه:
ریاست محترم شعبه…
با سلام
در خصوص دعوای خواهان به خواسته مطالبه خسارت عدمالنفع، به استحضار میرساند:
اولاً مطابق تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی، خسارت ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نمیباشد.
ثانیاً منافعی که خواهان از آن سخن میگوید، نه تنها تحقق نیافته، بلکه هیچ دلیل عرفی و مستند مستدلی بر قطعی بودن آن ارائه نشده است.
ثالثاً مطالبه منافع احتمالی که صرفاً مبتنی بر ادعا و پیشبینی است، فاقد مبنای قانونی بوده و در تعارض آشکار با اصول مسئولیت مدنی است.
فلذا با استناد به مستندات قانونی و رویه قضایی، رد دعوای مطروحه مورد تقاضاست.
با احترام
امضاء و تاریخ
⚖️تنظیم لایحه دفاعیه عدم النفع نیازمند دانش تخصصی حقوقی و تسلط کامل بر قوانین و رویههای قضایی مرتبط است تا بتواند بهطور مؤثر از حقوق موکل دفاع کند.
برای تنظیم لایحهای دقیق و حرفهای با وکیل رسول خیابانی تماس بگیرید.
سخن پایانی
عدمالنفع از موضوعات چالشبرانگیز در حقوق ایران است.
اگرچه قانونگذار در تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی صراحتاً بر غیرقابل مطالبه بودن آن تأکید دارد، اما در مواردی خاص مانند منافع ممکنالحصول یا خسارت ناشی از جرم، امکان جبران آن وجود دارد.
رویه قضایی نیز بیشتر با دیدگاه محتاطانه به این مقوله نگریسته و در اکثر موارد، صرفاً ضررهای قطعیالحصول را قابل مطالبه دانسته است.
پرسش های متداول
عدم النـفع چیست؟
عدم النفـع یعنی ممانعت از تحقق منفعتی که هنوز به وجود نیامده اما طبق شرایط معمول و عرف، تحقق آن تقریباً قطعی بوده است.
آیا خسارت ناشی از عدم النفـع قابل مطالبه است؟
خیر، مطابق تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی خسارت ناشی از عدم النفـع در دعاوی مدنی قابل مطالبه نیست.
تفاوت عدم النفـع با خسارت چیست؟
خسارت، ضرر واقعی و قابل اثبات است که معمولاً ناشی از فعل یا ترک فعل است؛ اما عدم النفـع محروم شدن از منفعتی است که هنوز تحقق نیافته و ممکن است هرگز به دست نیاید.
دیدگاه شما