اعتراض به تصمیم کمیسیون رفع تداخلات یکی از چالشبرانگیزترین مسائل در حوزه اراضی ملی، مستثنیات، اسناد رسمی، طرح کاداستر و اختلافات ناشی از اجرای قوانین موازی در بخش کشاورزی است.
این کمیسیون هرچند با هدف رفع تعارض میان مقررات ایجاد شده، اما آرای آن در بسیاری از موارد محل اختلاف و اعتراض اشخاص حقیقی و حقوقی قرار گرفته است.
در سالهای اخیر، افزایش چشمگیر تشکیل پروندههای اعتراض به تصمیم کمیسیون رفع تداخلات نشان داده که بسیاری از مالکان و کشاورزان آگاهی دقیقی از حدود صلاحیت این کمیسیون، آثار تصمیمات آن و نحوه طرح شکایت در مراجع صالح ندارند.
در این میان آقای رسول خیابانی بهعنوان یکی از معتبرترین وکلای متخصص در دعاوی تداخلات اراضی و اعتراض به تصمیمات کمیسیون رفع تداخلات، نقش مهمی در تبیین رویه صحیح اعتراض و هدایت حقوقی پروندههای پیچیده داشته است.
این مقاله درباره این کمیسیون، مبانی قانونی آن و نحوه اعتراض به تصمیمات آن است.
کمیسیون رفع تداخلات چیست
ریشه قانونی تشکیل کمیسیون رفع تداخلات در ماده ۵۴ قانون رفع موانع تولید رقابتپذیر و ارتقای نظام مالی کشور و تبصره الحاقی به ماده ۹ قانون افزایش بهرهوری بخش کشاورزی و منابع طبیعی است.
مطابق متن صریح ماده ۵۴:
وزارت جهاد کشاورزی مکلف است با همکاری سازمان ثبت اسناد و املاک کشور نسبت به رفع تداخلات ناشی از اجرای قوانین و مقررات موازی در اراضی ملی، دولتی و مستثنیات اشخاص اقدام نماید…
و در ادامه قانون تأکید میکند:
- پس از رفع موارد اختلافی، اصلاح اسناد مالکیت یا صدور سند جدید انجام میشود.
- آییننامه اجرایی نحوه اقدام، حدود صلاحیت و مراحل رفع تداخل را مشخص میکند.
این کمیسیون از ابتدا برای حل مشکلات ناشی از قوانین متعدد و گاهی متعارض در حوزه زمین تشکیل شد؛ قوانینی مثل:
- قانون ملی شدن جنگلها
- قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها
- قانون اصلاحات ارضی
- مقررات واگذاری اراضی کشاورزی
- اسناد کاداستری
- حدود توابع ثبتی
رسول خیابانی بارها اشاره کرده که:
«کمیسیون رفع تداخلات مرجع تعیین ماهیت زمین (ملی، مستثنیات، موات) نیست؛ بلکه مرجع رفع همپوشانی اسناد و مقررات است.»
وظایف کمیسیون رفع تداخلات
با استناد به آییننامه اجرایی مصوب هیأت وزیران، مهمترین وظایف این کمیسیون عبارتاند از:
۱. تشخیص تداخل میان مقررات مختلف
برای مثال در مواردی که:
- اداره منابع طبیعی زمین را ملی اعلام کرده،
- اما در طرح اصلاحات ارضی بهعنوان نسق زراعی شناخته شده،
- یا در سوابق ثبتی بهعنوان مستثنیات ثبت شده باشد.
۲. اصلاح نقشهها، سوابق و اسناد
یعنی اگر بر اثر اجرای چند قانون، روی یک پلاک ثبتی تصمیمات متفاوت گرفته شده باشد، کمیسیون نقش نهاییکننده تناقضات را دارد.
۳. تعیین وضعیت نهایی حد و حدود مستثنیات
نه تعیین ماهیت زمین، بلکه رفع همپوشانی میان نقشهها.
۴. تسهیل صدور سند مالکیت اصلاحشده
این بخش اهمیت ویژهای دارد زیرا نتیجه تصمیم این کمیسیون مستقیماً منجر به اصلاح سند رسمی افراد میشود.
به همین دلیل است که رسول خیابانی تأکید میکند:
«هر تصمیم کمیسیون میتواند یک سند رسمی را تغییر دهد؛ و چنین تصمیمی باید با دقت و توسط وکیل متخصص مورد بررسی و در صورت لزوم مورد اعتراض قرار گیرد.»
صلاحیت کمیسیون رفع تداخلات
صلاحیت این کمیسیون در عرف حقوقی یکی از پرچالشترین موضوعات است. برای تبیین دقیق صلاحیت باید به چند منبع استناد کرد:
- ماده ۵۴ قانون رفع موانع تولید
- آییننامه اجرایی تبصره ۳ ماده ۹
- نظریههای مشورتی اداره کل حقوقی
- رأی وحدت رویه ۸۰۱ دیوان عالی کشور
نتیجه قطعی:
✔ این کمیسیون فقط صلاحیت رفع تداخل دارد.
✔ صلاحیت تعیین نوع زمین ندارد.
✔ رسیدگی به اعتراض به ملی شدن اراضی از صلاحیت این کمیسیون خارج است.
این موضوع بهطور خاص در نظریه ۱۴۰۱/۵۰ اداره حقوقی قوه قضاییه تصریح شده است:
«اعتراض به تشخیص منابع ملی در صلاحیت دادگاه است و کمیسیون رفع تداخلات مرجع رسیدگی به این دعاوی نیست.»
اعضای کمیسیون رفع تداخلات اراضی
ترکیب اعضا شامل:
- مدیر امور اراضی (رئیس یا دبیر کمیسیون)
- نماینده اداره کل منابع طبیعی
- نماینده اداره ثبت اسناد
- نماینده آبخیزداری
- نماینده جهاد کشاورزی
- کارشناس نقشهبردار
آقای رسول خیابانی همیشه به این نکته اشاره میکند که:
«دانستن ترکیب کمیسیون به وکیل کمک میکند نوع تصمیم را تشخیص دهد و بفهمد از کدام بخش باید استعلام یا اعتراض کند.»
رأی وحدت رویه کمیسیون رفع تداخلات
رأی وحدت رویه ۸۰۱ مورخ ۲۲/۷/۹۹ دیوان عالی کشور نقطه عطف این حوزه است. در این رأی آمده:
✔ صلاحیت کمیسیون رفع تداخلات محدود است.
✔ این کمیسیون جایگزین دادگاه نیست.
✔ این کمیسیون مرجع رسیدگی به دعوای خلع ید نیست.
✔ دادگاهها نمیتوانند به نفع کمیسیون رفع تداخلات قرار عدم صلاحیت صادر کنند.
این رأی بارها توسط رسول خیابانی در دفاع از موکلان مورد استناد قرار گرفته است.
نظریه مشورتی کمیسیون رفع تداخلات
، ۲۸۳۲/۹۵/۷ – ۱۳۹۵/۱۱/۰۵
این نظریه تأکید میکند:
- رسیدگی کمیسیون مقدم بر رسیدگی هیأتهای تعیین تکلیف اراضی اختلافی است.
- اما این مقدمبودن فقط شامل هیأتهای اداری است، نه دادگاهها.
- تصمیم کمیسیون نمیتواند مانع رسیدگی دادگاه شود.
۲. نظریه ۷/۱۴۰۱/۵۰ – ۱۴۰۱/۰۳/۲۳
این نظریه مهمترین و جدیدترین نظر اداره حقوقی است:
✔ کمیسیون رفع تداخلات حق رسیدگی به اعتراض نسبت به ملیشدن اراضی ندارد.
✔ تصمیمات این کمیسیون صرفاً درباره رفع تداخل است.
✔ اعتراض به رأی کمیسیون فقط در دیوان عدالت اداری قابل طرح است.
✔ دادگاهها مکلف به رسیدگی به اعتراض به ملی شدن هستند.
مرجع اعتراض به تصمیمات کمیسیون
مرجع اعتراض به تصمیمات کمیسیون رفع تداخلات اراضی طبق نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۱/۵۰ مورخ ۱۴۰۱/۰۳/۲۳ اداره کل حقوقی قوه قضاییه، دیوان عدالت اداری است؛
زیرا کمیسیون رفع تداخلات یک مرجع اداری محسوب میشود و اعتراض به آراء قطعی مراجع اداری، بر اساس بند ۲ ماده ۱۰ قانون دیوان عدالت اداری، در صلاحیت دیوان است.با این حال، صلاحیت دادگاههای دادگستری (بهویژه شعب ویژه مرکز استان) نسبت به دعاوی تشخیص ملی بودن اراضی همچنان برقرار است و تبصره ۳ ماده ۹ قانون افزایش بهرهوری، موجب سلب این صلاحیت نشده است.
بنابراین: اعتراض به رأی کمیسیون در دیوان عدالت اداری طرح میشود، اما طرح دعوای مستقل درباره ماهیت ملی یا مستثنیات بودن زمین، در دادگاههای عمومی مرکز استان نیز امکانپذیر است.
اختلاف صلاحیت: دادگاه یا کمیسیون؟
این سؤال یکی از پرتکرارترین پرسشها در میان مالکان و حتی وکلای عمومی است:
❓ اگر کمیسیون رفع تداخلات رسیدگی کرده باشد، آیا دادگاه دیگر صلاحیت ندارد؟
پاسخ قطعی و قانونی:
✔ صلاحیت دادگاه هیچگاه با تصمیم کمیسیون از بین نمیرود.
✔ تصمیم کمیسیون در حوزه ملی یا غیر ملی بودن زمین نافذ نیست.
✔ رأی وحدت رویه ۸۰۱ صراحت دارد که دادگاه مکلف به رسیدگی است.
❗ استثنا مهم
تنها زمانی که اعتراض شما به تصمیم خود کمیسیون باشد،
مرجع صالح دیوان عدالت اداری است.
نه دادگاه.
این نکتهای است که رسول خیابانی در جلسات مشاوره به موکلان بهوضوح بیان میکند زیرا اشتباه در انتخاب مرجع باعث از دست رفتن فرصت قانونی میشود.
اعتراض به تصمیم کمیسیون رفع تداخلات
مرجع، مهلت و نحوه رسیدگی
✔ مرجع صالح:
دیوان عدالت اداری (بند ۲ ماده ۱۰).
✔ مهلت:
- ۳ ماه برای افراد داخل کشور
- ۶ ماه برای خارج از کشور
✔ نوع دعوا:
- «ابطال تصمیم کمیسیون رفع تداخلات»
- یا «اعتراض به رأی کمیسیون رفع تداخلات»
✔ مدارک لازم:
- سوابق ثبتی
- نقشههای UTM
- نظریه کارشناسی
- سند مالکیت
- رأی کمیسیون
نمونه دادخواست اعتراض به کمیسیون رفع تداخلات
ریاست محترم دیوان عدالت اداری
با سلام و احترام
اینجانب … فرزند …، مالک پلاک ثبتی شماره … بخش …، به موجب این دادخواست و با استناد به مدارک و مستندات پیوست، به تصمیم کمیسیون رفع تداخلات استان … اعتراض داشته و تقاضای ابطال رأی صادره را از آن مرجع محترم دارم.
نظر به اینکه تصمیم کمیسیون برخلاف حدود و اختیارات مقرر در ماده ۵۴ قانون رفع موانع تولید و تبصره ۳ الحاقی ماده ۹ قانون افزایش بهرهوری بخش کشاورزی اتخاذ شده و عملاً از مرحله رفع تداخل فراتر رفته و ماهیت ملک را تغییر داده است، موجبات تضییع حقوق اینجانب فراهم شده است.
همچنین تصمیم معترضٌبه با مفاد رأی وحدت رویه شماره ۸۰۱ مورخ 1399/07/22 دیوان عالی کشور که صراحتاً صلاحیت کمیسیون را محدود دانسته، مغایرت دارد.
حسب مندرجات نقشههای اصلاحی کاداستر و نظریه کارشناسی رسمی دادگستری، بخشهای مورد اختلاف پیش از این در زمره مستثنیات احصاء شده و تصمیم کمیسیون بدون توجه به این سوابق صادر شده است.
لذا ضمن اعتراض قانونی به رأی مذکور، صدور حکم شایسته مبنی بر ابطال تصمیم کمیسیون رفع تداخلات استان … مورد استدعاست.
این نمونه جهت آشنایی با نحوه اعتراض و دادخواست ابطال رأی کمیسیون رفع تداخلات بود؛ جهت نگارش تخصصی دادخواست، حتماً با آقای رسول خیابانی؛ وکیل متخصص کمیسیون رفع تداخلات ارتباط بگیرید.
اهمیت حضور وکیل متخصص
پروندههای رفع تداخل یکی از ترکیبیترین پروندههاست و مستلزم دانش:
- ثبتی
- نقشهبرداری
- منابع طبیعی
- حقوق اداری
- مقررات ملی شدن
رسول خیابانی یکی از معدود وکلایی است که تسلط کامل بر تمامی این حوزهها دارد و در بسیاری از پروندههای پیچیده، موفق به ابطال تصمیمات کمیسیون و احقاق حقوق موکلان شده است.
نمونه پرونده واقعی اعتراض به تصمیم کمیسیون رفع تداخلات
شرح ماوقع پرونده
در یکی از پروندههای مهمی که به وکالت از خانواده «ب» در استان فارس عهدهدار آن شدم، اختلاف بر سر قطعه زمینی به مساحت ۲۴ هکتار واقع در محدوده روستای «دهچناران» شکل گرفت؛ زمینی که طبق اسناد ثبتی موکلین، از دهه ۴۰ جزو مستثنیات بوده و حتی سابقه زراعت، قنات قدیمی و کشت گندم و جو در طول چند دهه در آن وجود داشت.
اما در سال ۱۳۹۹، کمیسیون رفع تداخلات استان فارس با استناد به نقشههای حدنگاری جدید، حدود ۱۶ هکتار از زمین را «ملی» اعلام کرد؛ آن هم بدون آنکه کارشناسی محلی دقیق، بازدید میدانی یا بررسی سوابق اصلاحات ارضی انجام شود.
آنچه ما را شگفتزده کرد این بود که کمیسیون اعلام کرده بود آثار زراعی قدیمی قابل احراز نیست در حالی که عکسهای هوایی سال ۱۳۵۲ و ۱۳۶۵ به وضوح وجود کشت و کار را نشان میداد.
به نمایندگی از موکلین، اعتراض خود را ثبت کردم؛ اما کمیسیون بدون بررسی دفاعیات، تصمیم قبلی را تأیید کرد و همین موضوع باعث شد پرونده را به دیوان عدالت اداری ببرم.
استدلالهای قانونی و اعتراض وکیل متخصص
در این پرونده، شخصاً اعتراض را با چند محور اساسی مطرح کردم:
الف) خروج کمیسیون از حدود صلاحیت قانونی (بر اساس تبصره ۳ ماده ۹ قانون افزایش بهرهوری)
کمیسیون رفع تداخلات فقط زمانی میتواند زمین را ملی اعلام کند که تناقض و تداخل مقررات احراز شود.
اما کمیسیون بدون اثبات تداخل، اقدام به تغییر نوعیت زمین کرده بود؛ امری که به تصریح نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۵۰ خارج از حدود اختیارات کمیسیون است.
ب) مغایرت تصمیم با ماده ۵۴ قانون رفع موانع تولید
طبق ماده ۵۴، کمیسیون باید «اصلاح سوابق و رفع تداخل» کند، نه اینکه نوعیت اراضی را تغییر دهد.
اعلام ملی بودن زمین بدون بررسی اسناد رسمی مالکیت، تضییع حق مسلم موکلین بود.
ج) استناد به آرای وحدت رویه و رویه قضایی
بهویژه رأی وحدت رویه ۸۰۱ که صراحت دارد:
تشخیص نوعیت اراضی (ملی یا مستثنیات) یک امر قضایی است و مرجع اداری حق ندارد خلاف اسناد رسمی مالکیت تصمیمگیری کند.
د) ارائه مستندات فنی و کارشناسی
به عنوان وکیل پرونده، مجموعهای از مدارک را ارائه کردم:
- عکسهای هوایی ۱۳۴۶ و ۱۳۵۲
- سوابق اصلاحات ارضی و ثبت نسق
- گزارش کارشناسی رسمی دادگستری
- نقشههای کاداستر جدید که مرزهای اعلامی کمیسیون را رد میکرد
در نهایت دفاعیات من متکی بر این جمله بود:
«کمیسیون رفع تداخلات حق ندارد با نقشهبرداری ناقص، تاریخ زراعت مردم را پاک کند.»
رأی دیوان عدالت اداری – نقض کامل تصمیم کمیسیون
دیوان عدالت اداری پس از برگزاری دو جلسه رسیدگی و اخذ نظریه کارشناسی تکمیلی، در رأی قطعی خود دلایل زیر را برای نقض تصمیم کمیسیون اعلام کرد:
۱) کمیسیون از حدود اختیارات خود فراتر رفته است
دیوان تأکید کرد کمیسیون رفع تداخلات تنها میتواند رفع تداخل کند، نه تشخیص ملی بودن اراضی.
2) نادیده گرفتن اسناد رسمی و نسق زراعی خلاف قانون است
دیوان با اشاره به اسناد اصلاحات ارضی، اعلام کرد:
«زمینهای دارای سابقه نسق و زراعت مستمر نمیتواند بدون دلیل موجه ملی اعلام شود.»
۳) عدم انجام کارشناسی میدانی، تخلف اساسی در رسیدگی است
کارشناسان دیوان خلاف ادعای کمیسیون، آثار زراعت و مستحدثات کشاورزی را تأیید کردند.
نتیجه نهایی:
رأی کمیسیون رفع تداخلات به طور کامل باطل و ۲۴ هکتار زمین بهعنوان «مستثنیات قطعی موکلین» شناخته شد.
این پرونده یکی از نمونههایی بود که نشان داد:
رسیدگیهای کمیسیون رفع تداخلات قابل اعتراض است و نقش وکیل متخصص، در جلوگیری از تضییع مالکیت مردم بسیار تعیینکننده است.
سخن پایانی
- کمیسیون رفع تداخلات فقط برای رفع تداخل تشکیل شده است.
- اعتراض به تصمیم کمیسیون در دیوان عدالت اداری رسیدگی میشود.
- اعتراض به ملی شدن اراضی در صلاحیت دادگاه عمومی است.
- رأی وحدت رویه ۸۰۱ و نظریههای مشورتی جدید، خطوط دقیق صلاحیت را مشخص کردهاند.
- برای طرح اعتراض مؤثر، بهرهگیری از وکیل متخصص مانند رسول خیابانی ضروری است.
پرسش های متداول
آیا کمیسیون میتواند بخشی از مستثنیات را حذف کند؟
بله، در صورتی که نتیجه رفع تداخل منجر به اصلاح اسناد شود. اما اگر ماهیت زمین را تغییر دهد، خارج از صلاحیت است.
آیا شکایت همزمان در دادگاه و دیوان ممکن است؟
بله، اما باید موضوع دعاوی متفاوت باشد. – اعتراض به کمیسیون ⇒ دیوان – اعتراض به ملی شدن ⇒ دادگاه
آیا رأی کمیسیون قطعی است؟
در مرجع اداری بله. اما قابل شکایت در دیوان عدالت اداری است.
دیدگاه شما