نورگیر، پاسیو و بام از شایعترین کانونهای اختلاف میان مالکین آپارتمانها هستند. در سالهای اخیر، عبارات جستجویی مانند «شکایت از نورگیر غیرمجاز»، «مسقف کردن نورگیر»، «بالکن غیرمجاز روی بام» و «نورگیر با وجود پایان کار» بهشدت در گوگل افزایش یافتهاند.
دلیل این امر، توسعه عمودی ساختمانها و تضاد منافع میان مالکین طبقات مختلف است.
در این مقاله، با رویکردی کاملاً کاربردی و مستند، به این پرسش پاسخ میدهیم که چه زمانی نورگیر غیرمجاز است؟ از چه مرجعی باید شکایت کرد؟و بهترین مسیر حقوقی کدام است؟
نورگیر در قانون تملک آپارتمانها
(تحلیل حقوقی با رویکرد عملی – به قلم و با نظر وکیل دعاوی ملکی رسول خیابانی)
تعریف مشاعات در قانون تملک آپارتمانها
مطابق ماده ۲ قانون تملک آپارتمانها مصوب ۱۳۴۳:
«قسمتهایی از ساختمان که حق استفاده از آن منحصر به یک یا چند آپارتمان نبوده و به کلیه مالکین تعلق دارد، مشاع محسوب میشود.»
به تصریح رسول خیابانی، وکیل متخصص دعاوی ملکی و ساختمانی، این تعریف ناظر بر ماهیت حقوقی فضا است نه نحوه استفاده عملی از آن؛ بنابراین اگر فضایی ذاتاً برای کاربری مشترک طراحی شده باشد، حتی در صورت بهرهبرداری انحصاری یک واحد، اصل بر مشاع بودن آن است مگر خلافش بهطور قانونی اثبات شود.
جایگاه نورگیر در آییننامه اجرایی قانون تملک آپارتمانها
بر اساس مواد ۳ و ۴ آییننامه اجرایی قانون تملک آپارتمانها، مصادیق مشاعات بهصورت تمثیلی ذکر شده و صراحتاً شامل موارد زیر است:
- بام
- پاسیو
- نورگیر
- حیاط خلوت
- راهپله و تأسیسات مشترک
به گفته رسول خیابانی، ذکر صریح «نورگیر» در آییننامه اجرایی، هرگونه تردید تفسیری را از بین میبرد و نشان میدهد که قانونگذار، نورگیر را در زمره اموال مشاع غیرقابل تصرف انفرادی دانسته است.
معیار تشخیص مشاع یا اختصاصی بودن نورگیر
از منظر حقوقی و رویه قضایی، اصل بر مشاع بودن نورگیر است و خروج از این اصل نیازمند دلیل قانونی قوی میباشد.
🔹 نورگیر حتی اگر صرفاً به یک واحد نور بدهد، مشاع محسوب میشود
زیرا:
- نورگیر معمولاً در عرصه یا فضای مشترک ساختمان (مانند بام یا پاسیو) قرار دارد؛
- کارکرد نورگیر، تابع ضوابط فنی، شهرسازی و مقررات ملی ساختمان است؛
- استفاده انحصاری، سبب ایجاد مالکیت اختصاصی نمیشود.
به تأکید رسول خیابانی، وکیل قانون آپارتمان نشینی، «نورگیر نه به اعتبار واحد منتفع، بلکه به اعتبار محل استقرار و نقش آن در ساختار بنا، مشاع تلقی میشود».
استثناء قانونی: چه زمانی نورگیر اختصاصی است؟
نورگیر تنها در یک فرض میتواند اختصاصی محسوب شود:
✔ قید صریح، روشن و بدون ابهام اختصاصی بودن نورگیر:
- در سند رسمی مالکیت
یا - در صورتمجلس تفکیکی مصوب اداره ثبت
در غیر این صورت، هرگونه ادعا مبنی بر اختصاصی بودن نورگیر، از منظر حقوقی فاقد اعتبار بوده و در محاکم پذیرفته نمیشود.
آثار حقوقی مشاع بودن نورگیر
مشاع بودن نورگیر، آثار حقوقی مهمی دارد که در دعاوی مطروحه نزد محاکم بسیار تعیینکننده است:
- هرگونه مسقف کردن، افزایش ارتفاع، احداث بالکن یا دیوارکشی
➜ نیازمند رضایت تمام مالکین است؛ - تصرف بدون رضایت شرکا
➜ مصداق تجاوز به مشاعات و قابل پیگیری حقوقی؛ - امکان طرح دعاوی:
- الزام به رفع تصرف از مشاعات
- قلع و قمع بنای غیرمجاز
- اعاده وضع به حال سابق
به تجربه عملی رسول خیابانی در پروندههای متعدد ملکی، دادگاهها در صورت احراز مشاع بودن نورگیر، معمولاً به نفع سایر مالکین و علیه متصرف رأی صادر میکنند؛ حتی اگر تخلف در زمان اخذ پایانکار نادیده گرفته شده باشد.
جمعبندی نهایی (نظر وکیل)
نورگیر، وفق قانون تملک آپارتمانها و آییننامه اجرایی آن، ذاتاً مشاع است.
✔ استفاده انحصاری، ایجاد حق مالکیت اختصاصی نمیکند.
✔ تنها سند رسمی یا صورتمجلس تفکیکی معتبر میتواند اصل مشاع بودن را تغییر دهد.
✔ تصرف بدون رضایت سایر مالکین، قابل ابطال و قابل قلع و قمع است.
به توصیه رسول خیابانی، وکیل متخصص دعاوی ملکی و ساختمانی، در اختلافات مربوط به نورگیر، بررسی دقیق صورتمجلس تفکیکی، پایانکار شهرداری و ضوابط شهرسازی پیشنیاز هر اقدام حقوقی مؤثر و موفق است.
مسقف کردن نورگیر از منظر قانون تملک آپارتمانها
یکی از پرتکرارترین تخلفات، مسقف کردن نورگیر یا تبدیل آن به بالکن اختصاصی است.
بر اساس رویه قضایی:
«مسقف کردن نورگیر، از مصادیق الحاق مشاعات به بخش اختصاصی آپارتمان محسوب میشود و ممنوع است.»
(دادنامه قطعی شماره 9309970221200729 – شعبه 12 دادگاه تجدیدنظر استان تهران)
🔎 تحلیل وکیل:
به تعبیر رسول خیابانی، وکیل متخصص دعاوی آپارتمانی،
«حتی رضایت شفاهی یا سکوت سایر مالکین، مجوز قانونی برای الحاق نورگیر به ملک اختصاصی ایجاد نمیکند و فقط رضایت رسمی و تغییر اسناد میتواند مؤثر باشد.»
آیا مسقف کردن نورگیر جرم است؟
- دیدگاه کیفری
شعبه 14 دادگاه تجدیدنظر استان تهران اعلام کرده است:
«مسقف کردن نورگیر مشاع، مصداق تصرف عدوانی نبوده و فاقد وصف کیفری است.»
یعنی:
- صرف مسقف کردن نورگیر → معمولاً جرم نیست
- اما → تخلف حقوقی و قابل رسیدگی در دادگاه حقوقی است
نظریه اداره کل حقوقی قوه قضاییه
بر اساس نظریه شماره ۷/۹۸/۱۳۲ مورخ ۱۳۹۸/۰۲/۳۱:
- تحقق جرم تصرف عدوانی مستلزم تصرف مادی و فیزیکی عدوانی است.
- مالکیت مشاعی متصرف، مانع تحقق جرم نیست.
- شاکی مخیّر است دعوی حقوقی یا شکایت کیفری مطرح کند.
نورگیر از منظر قانون مدنی
ماده 132 قانون مدنی
«کسی نمیتواند در ملک خود تصرفی کند که مستلزم تضرر همسایه شود.»
بنابراین اگر:
- نورگیری باعث کاهش نور، هوا یا آسایش واحدهای دیگر شود،
- یا منجر به اشراف نامتعارف گردد،
مالک متضرر میتواند دعوی منع مزاحمت یا رفع تجاوز مطرح کند.
حق ارتفاق و نورگیر
مطابق ماده 94 قانون مدنی، اگر حق نورگیری در قالب حق ارتفاق ایجاد شده باشد، این حق:
- با انتقال ملک از بین نمیرود،
- و مالک جدید نیز مکلف به رعایت آن است.
این موضوع در صورتجلسه نشست قضایی استان کردستان (بانه) نیز تأیید شده است.
پاسیو و نورگیر؛ چه کسی حق استفاده دارد؟
در رأی شعبه 17 دادگاه تجدیدنظر استان تهران آمده است:
«پاسیو جزء مشاعات آپارتمان است و عرفاً متعلق به مالکین طبقه اول که به آن دسترسی دارند میباشد…»
(مستند: ماده 132 قانون مدنی، ماده 1 قانون تملک آپارتمانها)
📌 نتیجه مهم:
- استفاده متعارف → مجاز
- ایجاد دیوار، سقف یا تصرف انحصاری → قابل اعتراض
نورگیر غیرمجاز و قوانین شهرداری
تحلیل کاربردی با نظر رسول خیابانی، وکیل متخصص قانون تملک آپارتمانها و دعاوی ساختمانی)
مطابق قوانین و مقررات شهرداری و ضوابط شهرسازی، هرگونه اقدام ساختمانی که موجب تغییر در وضع موجود بنا شود—اعم از اینکه در بخش اختصاصی یا مشاعات انجام گیرد—نیازمند اخذ پروانه ساختمانی یا مجوز قانونی از شهرداری است.
به بیان دقیقتر:
- هر نوع افزایش بنا، تغییر کاربری فضا، ایجاد یا مسقف کردن نورگیر
- حتی اگر در فضای مشاع ساختمان واقع شده باشد
- بدون مجوز شهرداری، تخلف ساختمانی محسوب میشود.
به تأکید رسول خیابانی، وکیل آشنا با مقررات تملک آپارتمانها، «مشاع بودن فضا، مجوز اقدام خودسرانه نیست؛ بلکه حساسیت قانونی آن را دوچندان میکند»، زیرا حقوق تمام مالکین در آن دخیل است.
نورگیر غیرمجاز و صلاحیت کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری
در صورتی که نورگیر دارای یکی از اوصاف زیر باشد:
- خارج از نقشههای مصوب پروانه ساختمانی
- بدون اخذ پروانه یا مجوز اصلاحی
- یا پس از صدور گواهی پایان کار احداث یا تغییر داده شده باشد
موضوع از مصادیق بارز تخلف ساختمانی بوده و رسیدگی به آن در صلاحیت کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری قرار میگیرد.
کمیسیون ماده ۱۰۰ میتواند حسب مورد:
- حکم به جریمه
- یا قلع و قمع و اعاده وضع به حال سابق
صادر نماید؛ خصوصاً زمانی که تخلف در مشاعات از جمله نورگیر رخ داده باشد.
به گفته رسول خیابانی، تجربه عملی نشان میدهد که «در پروندههای مربوط به نورگیر غیرمجاز، چنانچه تخلف بعد از پایان کار یا خارج از نقشه مصوب اثبات شود، کمیسیون ماده ۱۰۰ رویکرد سختگیرانهتری اتخاذ میکند».
نورگیر غیرمجاز با وجود پایان کار ساختمان
یکی از پرتکرارترین پرسشهای حقوقی این است که:
آیا با وجود صدور گواهی پایان کار، امکان شکایت از نورگیر غیرمجاز وجود دارد؟
🔹 پاسخ حقوقی روشن است: بله، در شرایط خاص.
نکات کلیدی:
- پایان کار، مجوز تصرف در مشاعات محسوب نمیشود؛
- اگر نورگیر:
- در نقشههای مصوب وجود نداشته باشد، یا
- بعد از صدور پایان کار ایجاد شده باشد،
امکان طرح شکایت حقوقی بین مالکین و همچنین پیگیری از طریق شهرداری وجود دارد.
با این حال، یک اصل مهم حقوقی نیز باید مورد توجه قرار گیرد:
«شهرداری موظف است پیش از صدور گواهی پایان کار، وجود یا عدم وجود تخلفات ساختمانی را احراز نماید و در صورتی که پس از صدور پایان کار، تغییری در بنا صورت نگرفته باشد، ادعای جدید شهرداری بلاوجه است.»
تحلیل تخصصی وکیل: نقش زمان ایجاد تخلف
به تحلیل رسول خیابانی، وکیل متخصص دعاوی آپارتمانی و مقررات شهرداری:
«پایان کار، حصار مصونیت برای متخلف ایجاد نمیکند؛ اما اثبات زمان ایجاد تخلف، نقش کلیدی و تعیینکننده در موفقیت دعوا دارد.»
بر همین اساس:
- اگر ثابت شود نورگیر پس از پایان کار ایجاد یا تغییر یافته →
دعوا شانس بالایی برای موفقیت دارد.
اگر تخلف پیش از پایان کار وجود داشته و در نقشهها یا بازدید شهرداری منعکس نشده باشد →
مسیر دعوا پیچیدهتر اما همچنان از منظر حقوق خصوصی (قانون تملک آپارتمانها و قانون مدنی) قابل پیگیری است.
نتیجه نهایی از منظر شهرداری
✔ هرگونه تغییر در نورگیر، نیازمند مجوز شهرداری است.
✔ نورگیر غیرمجاز، تخلف ساختمانی و قابل طرح در کمیسیون ماده ۱۰۰ است.
✔ پایان کار، مانع مطلق شکایت نیست.
✔ اثبات زمان ایجاد تخلف، کلید اصلی پیروزی در دعواست.
به توصیه رسول خیابانی، پیش از هر اقدام قضایی، بررسی دقیق نقشههای مصوب، پایان کار، صورتمجلس تفکیکی و زمان احداث نورگیر ضروری و تعیینکننده است.
مرجع صالح برای شکایت از نورگیر غیرمجاز
بسته به خواسته:
- کمیسیون ماده 100 شهرداری → تخلف ساختمانی
- دادگاه عمومی حقوقی → قلع و قمع، رفع مزاحمت، اعاده وضع
- دادسرا → فقط در صورت احراز وصف کیفری تصرف عدوانی
انتخاب مسیر صحیح، دقیقاً همان جایی است که وکیل متخصص نورگیر و مشاعات اهمیت پیدا میکند.
نقش وکیل متخصص در دعاوی نورگیر
دعاوی نورگیر:
- تلفیقی از قانون مدنی، قانون تملک آپارتمانها و مقررات شهرداری هستند.
- اشتباه در عنوان دعوا یا مرجع، میتواند به رد کامل دادخواست منجر شود.
به همین دلیل، مراجعه به رسول خیابانی، وکیل پایه یک دادگستری و متخصص دعاوی ملکی و شهرداری، شانس موفقیت پرونده را بهطور جدی افزایش میدهد.
نمونه پرونده واقعی با موضوع نورگیر غیرمجاز و بالکن
شرح ماوقع پرونده و تخلفات
با وکالت رسول خیابانی – وکیل متخصص دعاوی ملکی و ساختمانی
آقای «الف» مالک واحد طبقه سوم یک ساختمان پنج طبقه در منطقه ۳ تهران است. آقای «ب» مالک واحد طبقه پنجم (آخر) همان ساختمان است. در سال ۱۴۰۲، آقای «ب» اقدام به انجام تغییرات عمده در ساختمان نمود که شامل موارد زیر بود:
۱. مسقف کردن نورگیر مشاع واقع در بام ساختمان و تبدیل آن به یک اتاق اختصاصی.
۲. احداث بالکن غیرمجاز در بخشی از بام که از طریق نورگیر مسقف شده قابل دسترسی بود.
۳. تغییر شکل هندسی نورگیر و افزایش ارتفاع آن، که منجر به کاهش نورگیری واحدهای زیرین (از جمله واحد آقای «الف») شد.
این اقدامات بدون اخذ مجوز از شهرداری، بدون رضایت سایر مالکین و خارج از نقشههای مصوب پایان کار ساختمان انجام شد.
آقای «الف» با مراجعه به رسول خیابانی به عنوان وکیل متخصص، تصمیم به پیگیری حقوقی گرفت.
شکایت وکیل در دادگاه عمومی حقوقی
وکیل رسول خیابانی به نمایندگی از موکل (آقای «الف») دادخواستی با عناوین متعدد به شرح زیر تنظیم و به دادگاه عمومی حقوقی تقدیم کرد:
الف) عناوین دعاوی:
۱. الزام به رفع تصرف از مشاعات (نورگیر و بخشی از بام).
۲. قلع و قمع بنای غیرمجاز (اتاق ساختهشده در نورگیر و بالکن).
۳. رفع مزاحمت و منع اضرار ناشی از کاهش نور و تهویه.
ب) استدلالهای حقوقی وکیل:
۱. مشاعات بودن نورگیر و بام:
– با استناد به **ماده ۲ قانون تملک آپارتمانها** و **مواد ۳ و ۴ آییننامه اجرایی** آن، نورگیر و بام صراحتاً جزو مشاعات ساختمان محسوب میشوند.
– هیچ سند رسمی (سند مالکیت یا صورتمجلس تفکیکی) دال بر اختصاصی بودن نورگیر وجود ندارد.
۲. تصرف عدوانی در مشاعات:
– اقدام آقای «ب» در مسقف کردن نورگیر و احداث بالکن، بدون رضایت سایر مالکین، مصداق بارز تصرف در مشاعات و نقض حق مالکیت مشاعی دیگران است.
– مطابق رویه قضایی (مانند دادنامه شماره ۹۳۰۹۹۷۰۲۲۱۲۰۰۷۲۹)، الحاق مشاعات به ملک اختصاصی ممنوع و باطل است.
۳. تخلف از مقررات شهرداری:
– تغییرات انجامشده فاقد پروانه ساختمانی و مجوز شهرداری است و خارج از نقشههای مصوب پایان کار میباشد.
– بر اساس قانون نوسازی و عمران شهری، هرگونه ساختوساز بدون مجوز، تخلف ساختمانی محسوب میشود.
۴. نقض قاعده منع اضرار (ماده ۱۳۲ قانون مدنی):
– کاهش نورگیری و تهویه واحد آقای «الف» بهوضوح موجب تضرر شده و دادگاه میتواند حکم به رفع مزاحمت دهد.
۵. عدم تأثیر پایان کار:
– با استناد به تحلیلهای حقوقی رسول خیابانی، پایان کار ساختمان مجوزی برای تصرف در مشاعات نیست، بهویژه اگر تخلف پس از صدور پایان کار ایجاد شده باشد.
ج) خواستههای دادخواست:
– صدور حکم به قلع و قمع اتاق و بالکن غیرمجاز و اعاده نورگیر به حالت اولیه.
– الزام آقای «ب» به پرداخت خسارات مادی و معنوی ناشی از کاهش نور و مزاحمت.
– تأمین دلیل از طریق کارشناسی ثبتی و شهرسازی.
شکایت وکیل در کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری
به موازات دعوای حقوقی، وکیل رسول خیابانی اقدام به تنظیم شکایت به کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری کرد، با این توضیح که تخلفات انجامشده در صلاحیت تخصصی این کمیسیون است.
الف) مبانی شکایت در کمیسیون ماده ۱۰۰:
۱. تخلف ساختمانی آشکار:
– نورگیر مسقفشده و بالکن احداثی خارج از پروانه ساختمانی و نقشههای مصوب است.
– مطابق ماده ۱۰۰ قانون شهرداری، هرگونه ساختوساز بدون مجوز یا مغایر با مجوز، قابل رسیدگی در این کمیسیون است.
۲. تخلف در مشاعات:
– تأکید بر این نکته که تخلف در مشاعات از جمله نورگیربه دلیل تضییع حقوق جمعی مالکین، از موارد بااهمیت در صلاحیت کمیسیون است.
ب) درخواستهای وکیل از کمیسیون
– صدور رأی به قلع و قمعبنای غیرمجاز (اتاق و بالکن) و اعاده وضع به حال سابق.
– جریمه نقدیبرای متخلف به دلیل اقدام بدون مجوز.
– اعلام تخلف به اداره ثبت برای درج در پرونده ثبتی ساختمان.
ج) استدلال تکمیلی:
– با استناد به نظریه رسول خیابانی، اگر کمیسیون احراز کند که تخلف پس از صدور پایان کارایجاد شده، بهطور معمول رأی به قلع و قمع صادر میکند. حتی اگر تخلف قبل از پایان کار بوده، ولی در نقشهها منعکس نشده باشد، باز هم قابل پیگیری است.
نتیجه نهایی پرونده
با پیگیری همزمان در دو مرجع قضایی و اداری (دادگاه حقوقی و کمیسیون ماده ۱۰۰)، و با ارائه استدلالهای مستند به قوانین تملک آپارتمانها، مدنی و مقررات شهرداری، وکیل رسول خیابانی موفق میشود:
۱. از دادگاه حکم قلع و قمع و رفع تصرفبگیرد.
۲. از کمیسیون ماده ۱۰۰ نیز رأی مشابه همراه با جریمه نقدیدریافت کند.
۳. خسارات موکل را نیز از طریق دادگاه وصول نماید.
این پرونده نمونهای عینی از اهمیت تشخیص مرجع صالح و ترکیب قوانین مختلف در دعاوی مرتبط با نورگیر و مشاعات است که با راهبری وکیل متخصص، به نتیجه مطلوب میرسد.
سخن پایانی
- نورگیر، اصل بر مشاع بودن آن است.
- مسقف کردن نورگیر → ممنوع و قابل ابطال
- پایان کار → مانع رسیدگی به تصرف در مشاعات نیست
- مسیر شکایت → حقوقی، شهرداری یا کیفری (حسب مورد)
پرسش های متداول
آیا مسقف کردن نورگیر جرم است؟
مسقف کردن نورگیر مشاع معمولاً جرم کیفری (تصرف عدوانی) محسوب نمیشود، اما تخلف حقوقی و ساختمانی است و میتوان از طریق دادگاه حقوقی یا کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری، برای قلع و قمع و رفع تصرف اقدام کرد.
آیا با وجود پایان کار میتوان از نورگیر غیرمجاز شکایت کرد؟
بله. پایان کار مانع شکایت نمیشود، بهویژه اگر ثابت شود نورگیر پس از صدور پایان کار ایجاد شده یا در نقشههای مصوب وجود نداشته است. همچنین از منظر حقوقی، تصرف در مشاعات حتی با وجود پایان کار، قابل پیگیری است.
مرجع شکایت از نورگیر غیرمجاز کجاست؟
بسته به نوع خواسته: - برای قلع و قمع و رفع مزاحمت → دادگاه عمومی حقوقی - برای تخلف ساختمانی و جریمه → کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری
دیدگاه شما